Seria Historia teologii jest historią całej teologii chrześcijańsko-katolickiej opracowaną przez wybitnych naukowców. Zachęca - w duchu Soboru Watykańskiego II - do korzystnej odnowy perspektyw, metod i instrumentów refleksji nad wiarą. Każdy z tomów przynosi liczne wiadomości historyczne, dane bibliograficzne, opisy środowiska historyczno-kulturowego autorów, jak również szkół teologicznych i kierunków myślowych.

Ostatnie rozdziały poświęcone są wydarzeniom XIX stulecia.

 

Spis treści
Skróty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
ROZDZIAŁ I
Sobór Trydencki (1545–1563). Hermeneutyka modelu teologicznego . . . . . . . . . . . . 17
I. Konieczna interwencja doktrynalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
II. Objawienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
1. Ewangelia, księgi spisane, tradycje niepisane. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2. Interpretacje historyczno-dogmatyczne. Przedmiot i metoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1. Trydent i tak zwana „teoria dwu źródeł” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2. „Traditiones ad mores pertinentes” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3. Końcowa ocena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
III. Grzech pierworodny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
1. Intencja Soboru i tok jego pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2. Polemiki antypelagiańskie: istnienie i natura grzechu pierworodnego . . . . . . . . . . . . . . . 31
3. Problem pożądliwości: rzeczywiste zgładzenie grzechu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
4. Zasługa Chrystusa. Granice wypowiedzi Soboru Trydenckiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
IV. Usprawiedliwienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
1. Nowość problematyki i trudności w rozwiązywaniu zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
2. Dominujące zainteresowania i główne treści . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
1. Teza antypelagiańska: nasza sprawiedliwość jest sprawiedliwością „Chrystusa” . . . . 37
2. Teza antyprotestancka: sprawiedliwość Chrystusa jest „naszą” sprawiedliwością . . . 40
3. Znaczenie i granice wypowiedzi Soboru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
V. Sakramenty – w szczególności Eucharystia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
1. „Sama wiara” w „słowo” nie jest jeszcze sakramentem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
2. Zawężona i nieusystematyzowana perspektywa Eucharystii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
1. Eucharystia jako „sakrament”: rzeczywista obecność i przeistoczenie . . . . . . . . . . . . 54
2. Msza jako „ofi ara”: związek Ostatniej Wieczerzy z Krzyżem i ołtarzem . . . . . . . . . . 54
3. Znaczenie i granice wypowiedzi Soboru o Eucharystii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
VI. Końcowe refl eksje i dalszy rozwój teologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
ROZDZIAŁ II
Dzieje teologii kontrowersyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
I. Teologia kontrowersyjna a dynamizm historii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
1. Odpust, pokuta, zbawienie i autorytet papieża. Początek kontrowersji: od dyskusji o odpustach
do groźby ekskomunikowania Lutra (1517–1520) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
2. Rozwój teologii kontrowersyjnej: nowi przeciwnicy i nowe tematy. Zróżnicowanie
kontrowersji (1520–1530) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
1. Radykalizacja postaw reformacji wittenberskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
2. Szwajcarska reformacja Ulricha Zwingliego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
3. Anabaptyści. Chrześcijaństwo wspólnotowe i wiara dojrzała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
4. Spirytuałowie, pojedynczy reformatorzy a teologia kontrowersyjna . . . . . . . . . . . . . 77
5. Erazmianizm i ewangelizm: niejasności i błędy teologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
6. Confessio Augustana i Apologia Filipa Melanchtona. Pierwsze wyznania wiary . . . . 79
3. Reformacja anglikańska i jej reperkusje w teologii kontrowersyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . 81
4. Teologiczny radykalizm Kalwina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
5. Sobór Trydencki i dalszy rozwój teologii kontrowersyjnej aż do końca XVI wieku . . . . 85
II. Analiza wybranych zagadnień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
1. Problematyka środków przekazu i metoda teologii kontrowersyjnej . . . . . . . . . . . . . . . . 88
2. Eklezjologia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
1. Koncepcje Kościoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
2. Sobór a papież . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
3. „Prawdziwy Kościół” i „znamiona Kościoła” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
3. Pismo, Tradycja i hermeneutyka. Dyskusja nad źródłami Objawienia i ich interpretacją 99
4. Dar łaski i zbawienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
1. Usprawiedliwienie, pokuta, predestynacja. Konsekwencje w antropologii teologicznej
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
2. Sakramenty, msza, obecność Chrystusa i ofi ara krzyża . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
3. Kult świętych, relikwii i obrazów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
4. Dyskusje na temat czyśćca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
5. Scholastyka, humanizm, fi lozofi a i narodziny „teologii pozytywnej” . . . . . . . . . . . . . . . 116
ROZDZIAŁ III
Teologia kontrowersyjna. Struktura, technika i wpływ modelu „disputatio”.
Uwagi wstępne i wykaz problemów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
I. Sytuacja wyjściowa przed rozpoczęciem kontrowersji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
1. Rozum a wiara – teologia między scholastyką i mistyką . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
1. Dysputa a teologia scholastyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
2. Granice metody scholastycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
2. Przegląd publikacji. Recepcja piśmiennictwa teologicznego lat 1500–1516 . . . . . . . . . . 126
II. Funkcja dysputy w dziejach reformacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
1. Charakterystyczne fazy reformacji w środowisku Marcina Lutra . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
2. Dysputa w kontekście nauczania teologii w dyskusjach pierwszej fazy reformacji . . . . . 132
1. Dystansowanie się Lutra od teologii scholastycznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
2. Dyskusja pomiędzy teologami katolickimi i Lutrem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149
3. Dysputa w łonie reformacji w sprawie przyjęcia lub odrzucenia innowacji reformatorów
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
1. Założenia: podstawowe wytyczne ruchu reformatorskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
2. Dysputy gminne w obrębie ruchu reformacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164
4. Dysputa w kontekście konfesjonalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
1. Założenia i kontekst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169
2. Disputatio – amicum colloquium (Kolokwium religijne XVI wieku na obszarze cesarstwa
jako przyjacielski i wolny od uprzedzeń dialog, mający na celu pogodzenie
stron) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174
III. Spojrzenie retrospektywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
ROZDZIAŁ IV
Dzieje teologii scholastycznej baroku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
I. Scholastyka barokowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
1. Periodyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198
2. Punkt wyjścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198
3. Scholastyka barokowa w jej formie spekulatywnej i pozytywnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201
4. Niektóre szczegółowe aspekty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
5. Pierwsze systematyzacje metafi zyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 210
6. Szkoła teologiczna w Salamance . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 211
7. Pierwsza szkoła teologiczna na kontynencie amerykańskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
8. Teologia baroku w latach 1580–1650 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214
9. Francisco Suárez (1547–1617) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216
10. Szkoły teologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219
II. Dyscypliny teologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
1. Odnowa teologii moralnej. Institutiones morales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222
2. Egzegeza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
3. Teologia mistyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229
ROZDZIAŁ V
„Disputationes”. Kontekst i problematyka scholastyki barokowej . . . . . . . . . . . . . . . 233
I. Ostatni przykład myślenia paneuropejskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
1. Scholastyka a historia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235
2. Horyzonty baroku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 237
3. Teologia epokowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241
II. Problem komentatorów Tomasza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
1. Nowy początek w Salamance . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
2. Vitoria . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
3. Cano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254
III. Program Loci theologici. Problem miejsca kwestii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257
1. Nowa metodologia: analiza i dialektyka źródeł . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258
2. Technika i struktura kwestii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259
3. Punkty widzenia teologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264
4. Dysputy epoki baroku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265
IV. Kościół mistrzynią i sługą życia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 271
1. Eklezjologia – temat nowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272
2. Analysis fi dei w pismach Grzegorza z Walencji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275
3. Instytucja a moralność. Cautio criminalis Friedricha Spee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277
V. Problemy nierozwiązane i nowe fronty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
1. Osoba i instytucja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280
2. Problem ładu w świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 282
3. Zdanie sprawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 284
ROZDZIAŁ VI
Szkoła tybingeńska. Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
I. Szkoła tybingeńska i jej idee przewodnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
II. Teologia pomiędzy rozumem i wiarą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
1. J. S. Drey (1777–1853) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
2. J. B. Hirscher (1788–1865) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318
3. J. A. Möhler (1796–1838) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
ROZDZIAŁ VII
„Ratio fi de illustrata”: teologia Soboru Watykańskiego I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
I. Teologia i „autorytet” w Kościele katolickim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
II. Magisterium i Sobór w obliczu „błędów” stulecia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338
III. Teologowie i teologia podczas przygotowań do Soboru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350
IV. Kształt teologii i jej rola w pierwszych fazach Soboru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357
V. „Ratio fi de illustrata”: sugestia dla metodologii teologicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 366
ROZDZIAŁ VIII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387
Neotomizm między restauracją a odnową . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387
I. Sygnały zapowiadające encyklikę AeP: ośrodki i przedstawiciele neotomizmu . . . . . . . . . . 388
1. Neoscholastyka a neotomizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
2. Kontrowersja dotycząca początków neotomizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394
3. Główne centra neotomizmu we Włoszech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404
1. Przebieg wydarzeń, ośrodki i przedstawiciele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404
2. Szkoła rzymska. Scheeben . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413
3. Neotomizm zaalpejski: Francja i Niemcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 423
4. Współrzędne neotomistycznego modelu fi lozofi czno-teologicznego . . . . . . . . . . . . . 423
II. Encyklika AeP w zamyśle Leona XIII: istotne aspekty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 430
1. Encyklika AeP w programie Leona XIII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 430
2. Encyklika AeP (1879): struktura i treść . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441
3. Funkcja fi lozofi i w AeP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445
1. Konfl ikt interpretacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445
2. Koncepcja fi lozofi i „odłączonej” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447
3. Filozofi a jako normatywne kryterium nauk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448
4. „Filozofi a chrześcijańska”: przywilej dla świętego Tomasza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449
5. „Nieaktualność” encykliki Leona XIII . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452
4. Pojęcie teologii w AeP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454
III. Dzieje neotomizmu: recepcja i nawracanie do AeP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456
1. Wprowadzanie w życie AeP we Włoszech . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457
2. Oryginalność i cechy charakterystyczne tomizmu lowańskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459
3. Inne ośrodki promieniowania tomizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463
EPILOG . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475
Wiele postaci jednej teologii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475
Teologia katolicka w kontekście świeckiej historii epoki nowożytnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475
Od teologii scholastycznej do dogmatyki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 478
Teologia moralna. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 480
Teologia duchowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483
Teologia pastoralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485
Teologia biblijna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486
Teologia, kultura i historyczne formy Kościoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 488
Tablice chronologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 491
Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 521